Trong không khí hối hả của những ngày cuối năm, làng nghề mỳ Chũ tại xã Nam Dương (huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang) đang hoạt động hết công suất để phục vụ thị trường Tết Nguyên đán. Sự kết hợp giữa nguồn nguyên liệu đặc trưng và bí quyết gia truyền đã tạo nên thương hiệu mỳ gạo nức tiếng, trở thành niềm tự hào và “mỏ vàng trắng” của người dân vùng đồi Lục Ngạn.

“Thủ phủ” mỳ gạo bên dòng sông Lục

Nằm cách thành phố Bắc Giang khoảng 40km về phía Đông, xã Nam Dương từ lâu đã được mệnh danh là “thủ phủ” của đặc sản mỳ Chũ. Không giống với các loại mỳ gạo thông thường ở miền xuôi, mỳ Chũ mang trong mình hương vị riêng biệt của vùng bán sơn địa, nơi khí hậu và thổ nhưỡng tạo điều kiện cho những hạt lúa nương phát triển mạnh mẽ.

Làng nghề Nam Dương không chỉ là nơi sản xuất hàng hóa mà còn là không gian văn hóa đặc sắc. Những giàn phơi mỳ trắng muốt trải dài từ sân nhà ra ngõ, xen lẫn màu xanh của cây trái Lục Ngạn tạo nên một bức tranh làng quê trù phú. Nghề làm mỳ tại đây đã tồn tại qua nhiều thế hệ, từ quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ đã phát triển thành các hợp tác xã quy mô lớn, đưa sản phẩm vươn xa khỏi lũy tre làng.

Bí quyết tạo nên sợi mỳ “dẻo dai, không nát”

Điều làm nên danh tiếng của mỳ Chũ chính là chất lượng sợi mỳ: trắng ngà tự nhiên, khi nấu lên mềm nhưng vẫn giữ được độ dai, để lâu không bị trương nát. Để đạt được chất lượng này, người dân Nam Dương tuân thủ một quy trình sản xuất nghiêm ngặt, kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và sự hỗ trợ của máy móc hiện đại.

Nguồn nguyên liệu thượng hạng: Yếu tố tiên quyết nằm ở hạt gạo. Mỳ Chũ chính hiệu phải được làm từ gạo Bao Thai Hồng – một giống lúa dài ngày được trồng trên những thửa ruộng bậc thang, có khả năng chịu sương gió tốt. Gạo Bao Thai Hồng cho cơm khô, hạt rời nhưng khi chế biến thành mỳ lại tạo ra độ dẻo dai và hương thơm đặc trưng mà các loại gạo khác khó sánh kịp.

Nguồn nước và quy trình chế biến: Bên cạnh gạo, nguồn nước ngầm trong mát tại vùng đất Nam Dương cũng là một phần không thể thiếu để tạo nên độ trắng sạch cho sợi mỳ. Quy trình làm mỳ trải qua nhiều công đoạn công phu:

• Ngâm và xay bột: Gạo được vo sạch bụi trấu, ngâm trong nước từ 6-8 tiếng cho hạt gạo mềm, sau đó xay nhuyễn thành bột nước.
• Tráng bánh: Bột được ủ và lọc kỹ, sau đó được tráng thành các lớp bánh mỏng. Người thợ phải canh lửa đều để bánh chín tới, không bị sống cũng không quá nát.
• Phơi nắng gió: Đây là công đoạn quyết định “linh hồn” của mỳ Chũ. Bánh tráng xong được phơi trên các phên tre dưới ánh nắng mặt trời và gió đồi tự nhiên. Nếu nắng quá gắt, mỳ sẽ giòn gãy; nếu thiếu nắng, mỳ sẽ bị chua. Người thợ Nam Dương với kinh nghiệm lâu năm luôn biết cách “trông trời, trông đất” để thu mỳ đúng thời điểm.

Đặc biệt, mỳ Chũ Nam Dương cam kết “ba không”: không chất bảo quản, không hàn the, không chất tẩy trắng. Chính sự mộc mạc, an toàn này đã giúp sản phẩm chiếm trọn niềm tin của người tiêu dùng.

Nhịp sống hối hả những ngày giáp Tết

Bước vào tháng Chạp, không khí tại làng nghề Nam Dương trở nên sôi động hơn bao giờ hết. Đây là thời điểm “vàng” của vụ sản xuất Tết, khi nhu cầu tiêu thụ mỳ Chũ tăng gấp 2-3 lần so với ngày thường.

Tại các cơ sở sản xuất, tiếng máy xay bột, tiếng tráng bánh hòa cùng tiếng xe tải ra vào lấy hàng tạo nên âm thanh rộn rã đặc trưng. Nhiều hộ gia đình phải thuê thêm nhân công, tăng ca sản xuất từ 3 giờ sáng đến tối mịt để kịp trả đơn hàng. Dọc các trục đường chính của xã Nam Dương, những chuyến xe tải nối đuôi nhau chở đặc sản Bắc Giang đi khắp mọi miền tổ quốc, từ các chợ đầu mối tại Hà Nội đến các siêu thị lớn ở miền Nam.

Một chủ cơ sở sản xuất lâu năm tại Nam Dương chia sẻ: “Vụ Tết năm nào cũng vậy, làm ra đến đâu hết đến đó. Dù vất vả, phải thức khuya dậy sớm nhưng ai nấy đều phấn khởi vì sản phẩm làng nghề được bà con khắp nơi đón nhận. Giá trị của sợi mỳ không chỉ là thu nhập mà còn là uy tín của cả làng nghề.”

Người dân chuẩn bị đồ để tráng mỳ từ sáng sớm.

Vị thế và hướng đi bền vững cho đặc sản quê hương

Sự phát triển của mỳ Chũ không chỉ giải quyết bài toán kinh tế, tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương mà còn góp phần thay đổi diện mạo nông thôn mới tại Lục Ngạn.

Hiện nay, mỳ Chũ đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý và là sản phẩm OCOP (Chương trình mỗi xã một sản phẩm) tiêu biểu của tỉnh Bắc Giang. Không dừng lại ở thị trường nội địa, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã tại Nam Dương đã mạnh dạn đầu tư bao bì, cải tiến mẫu mã và quy trình đóng gói để xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc và Châu Âu.

Tuy nhiên, để giữ vững thương hiệu trong bối cảnh cạnh tranh, các hộ sản xuất tại Nam Dương đang ngày càng chú trọng hơn đến yếu tố “xanh” trong sản xuất. Việc đầu tư hệ thống xử lý nước thải, sử dụng năng lượng sạch và minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu đang là xu hướng tất yếu để mỳ Chũ phát triển bền vững.